Ses nedir ve nasıl iletilir ?

Damla

New member
Bir Akşam Mahallede Duyduğumuz Ses

Geçen kış, bizim mahallede elektrikler kesilmişti. Evde oturup telefonun şarjının bitmesini beklemektense dışarı çıkayım dedim. Sokak her zamankinden farklıydı. Televizyonların sesi kesilmiş, apartmanların uğultusu durmuş, hatta buzdolaplarının sürekli devam eden o belli belirsiz vızıltısı bile ortadan kaybolmuştu.

Tam o sırada uzaktan bir çocuk sesi geldi:

“Duyuyor musunuz?”

Herkes sustu.

Bir süre sonra aynı ses yeniden duyuldu. Bu kez daha yakından:

“Ses neden geliyor?”

O an fark ettim ki günlük hayatımızda o kadar çok ses varmış ki, seslerin yokluğu bile başlı başına bir olay olabiliyormuş.

Yanımızda fizik öğretmeni olarak çalışan Kemal Bey vardı. Elindeki küçük feneri yakıp gülümsedi.

“Güzel soru,” dedi. “Aslında sesin kendisinden çok, sesin nasıl yolculuk ettiğini konuşsak bütün gece yetmez.”

Yanındaki Zeynep ise hemen çocukların yanına çömeldi.

“Önce onların neyi merak ettiğini anlayalım,” dedi. “Belki sesin nasıl oluştuğundan önce neden bazı sesleri duyup bazılarını duyamadığımızı soruyorlardır.”

Böylece mahallede küçük bir sohbet başladı. Fakat birkaç dakika içinde anladık ki konuştuğumuz şey yalnızca fizik değildi. Sesin içinde tarih, insan ilişkileri, teknoloji ve hatta toplumların nasıl değiştiğine dair kocaman bir hikâye vardı.

Ses Aslında Nedir?

Kemal Bey cebinden metal bir anahtar çıkardı ve onu duvara hafifçe vurdu.

“Ne oldu?” diye sordu.

“Ses çıktı,” dedi çocuklardan biri.

“Peki o sesi nereden aldınız?”

Çocuk bir an düşündü.

“Metalden?”

Kemal Bey başını salladı.

“Evet, ama eksik. Anahtar duvara çarptığında titreşti. Bu titreşim çevresindeki havayı etkiledi. Havadaki moleküller birbirlerine enerji aktararak bir basınç değişiminin ilerlemesine neden oldu. Kulağımıza ulaşan bu titreşimleri beynimiz ses olarak algıladı.”

Burada önemli bir ayrıntı var: Ses bir maddenin kendisi değildir; bir ortamda yayılan mekanik titreşimdir.

Yani sesin yayılması için titreşimin aktarılabileceği bir ortam gerekir.

Hava olabilir.

Su olabilir.

Metal, tahta veya başka bir katı madde olabilir.

Ama boşlukta, yani maddesel ortamın bulunmadığı ideal vakumda, ses normal anlamıyla yayılamaz.

Çocuklardan biri hemen sordu:

“Demek uzayda bağırırsak kimse bizi duymaz?”

“Doğrudan dışarıda duran biri duymaz,” dedi Zeynep. “Ama uzay aracının içinde hava varsa birbirinizi duyabilirsiniz.”

Bu ayrım bana hep ilginç gelmiştir. Filmlerde uzay gemilerinin yanında patlayan cisimlerin seslerini duyarız. Oysa gerçek fizik açısından dış uzay boşluğunda ses dalgalarının ilerleyebilmesi için yeterli madde bulunmaz.

Bunu düşündüğünüzde, sinemadaki bir ses efektinin yalnızca eğlence olmadığını fark ediyorsunuz. Ses, bazen gerçek dünyayı değil, hikâyeyi anlatmak için kullanılır.

Ses Nasıl İletilir? Bir Titreşimin Yolculuğu

Kemal Bey bu kez elindeki feneri yere koydu.

“Şimdi bir sıra oluşturalım.”

Çocuklar yan yana dizildi.

“İlk kişi hafifçe yanındakine dokunsun. O da diğerine.”

Bir süre sonra hareket son kişiye ulaştı.

“Burada aslında ne oldu?” diye sordu Kemal Bey.

“İlk kişi diğerine hareket verdi.”

“Tam olarak. Ses dalgalarında da buna benzer bir enerji aktarımı gerçekleşir. Ancak hava molekülleri sesle birlikte kilometrelerce yolculuk etmek zorunda değildir. Moleküller bulundukları bölgede ileri-geri hareket ederken enerjiyi komşu moleküllere aktarırlar.”

Bu nedenle ses dalgasını bir kalabalıkta ilerleyen “enerji” gibi düşünebiliriz.

Bir konuşmacının ses telleri titreşir. Bu titreşim çevredeki havayı etkiler. Basınç değişimleri dalga şeklinde ilerler. Dalga kulağa ulaştığında kulak zarı titreşir. Orta kulaktaki kemikçikler bu hareketi iç kulağa aktarır. İç kulaktaki salyangoz biçimli koklea, mekanik titreşimleri sinirsel sinyallere dönüştürür. Beyin ise bu sinyalleri anlamlandırır.

İşte “birinin konuşması” dediğimiz olayın arkasında inanılmaz derecede karmaşık bir süreç vardır.

Üstelik işin ilginç yanı, kulağımıza ulaşan titreşim tek başına “merhaba”, “müzik” veya “kapı zili” anlamına gelmez.

Anlamı beynimiz oluşturur.

Aynı ses bir insan için müzik olabilirken başka biri için gürültü olabilir.

Neden Bazı Sesleri Daha Hızlı Duyarız?

Sohbet ilerledikçe konu sesin hızına geldi.

Kemal Bey şöyle bir örnek verdi:

“Uzakta havai fişek patladığında önce ışığı görüp sonra sesi duyduğunuz oldu mu?”

Hemen herkes başını salladı.

Bunun nedeni ışığın sesten çok daha hızlı ilerlemesidir. Olayın gerçekleştiği noktadan gözümüze ulaşan ışık neredeyse anında gelirken ses daha yavaş ilerler.

Havadaki sesin hızı sıcaklık, basınç ve ortamın özellikleri gibi etkenlere bağlıdır. Oda sıcaklığı civarında havada yaklaşık 343 metre/saniye değerinden söz ederiz. Bu nedenle gök gürültüsünde şimşeği önce görmemiz, ardından gök gürültüsünü duymamız normaldir.

Çocuklardan biri telefonuna bakarak:

“Üç saniye sayarsak fırtınanın uzaklığını bulabilir miyiz?” diye sordu.

“Yaklaşık olarak,” dedi Kemal Bey. “Sesin havada kabaca saniyede 343 metre ilerlediğini kabul ederseniz üç saniyelik fark yaklaşık bir kilometreye karşılık gelir.”

O anda çocukların yüzündeki merak değişti.

Artık gökyüzüne yalnızca bakmıyorlardı.

Gökyüzünü hesaplamaya çalışıyorlardı.

Sesin Tarihi: İnsanlar Uzaklara Nasıl Konuştu?

Zeynep burada söze girdi.

“Bugün telefonla dünyanın öbür ucundaki insanla konuşabiliyoruz. Peki bunu yapamadığımız dönemlerde ne oluyordu?”

Bu soru sohbeti fizik laboratuvarından çıkarıp tarihin içine taşıdı.

İnsanların iletişim tarihinde ses her zaman önemliydi. Bağırmak, davul çalmak, boru veya çeşitli müzik aletleri kullanmak, çanlarla haber vermek gibi yöntemler farklı toplumlarda uzaklara bilgi ulaştırmanın yollarından bazılarıydı.

Fakat sesin yayılma sınırı vardı.

Bir insanın sesi belirli bir mesafeden sonra zayıflıyor, çevredeki diğer seslerle karışıyor ve anlaşılmaz hâle geliyordu.

Toplumlar bu sınırı aşmak için farklı yöntemler geliştirdi.

Davullar yalnızca müzik için kullanılmadı; bazı kültürlerde iletişim amacıyla da kullanıldı. Çanlar dini törenlerin yanı sıra toplulukları belirli olaylardan haberdar etmek için kullanıldı. Borazanlar ve benzeri araçlar askerî düzenin bir parçası oldu.

Sonra teknoloji devreye girdi.

Telgraf elektrik sinyalleriyle yazılı mesajların uzaklara aktarılmasını mümkün kıldı. Telefon ise ses iletişiminde yeni bir dönem başlattı.

Alexander Graham Bell'in adı telefon tarihinin en bilinen isimlerinden biri olsa da telefonun ortaya çıkışı tek bir kişinin bir anda yaptığı icattan ibaret değildir. Çok sayıda bilim insanı, mucit ve mühendis elektrikli iletişim üzerine çalışıyordu.

Bu nokta bence özellikle önemli.

Çünkü teknolojinin tarihini yalnızca “tek bir dâhinin buluşu” şeklinde anlatmak, arkasındaki kolektif emeği görünmez hâle getirebiliyor.

Bugün kullandığımız ses teknolojileri de aslında uzun bir birikimin sonucudur.

Erkekler Strateji Kurarken, Kadınlar İlişkileri mi Yönetir? Gerçek Bundan Daha Karmaşık

Mahalledeki sohbetin en ilginç kısmı buradan sonra başladı.

Bir çocuk:

“Erkekler ses konusunda daha teknik düşünür, kadınlar da daha duygusal düşünür mü?” diye sordu.

Zeynep gülümsedi.

“İnsanları böyle iki kutuya ayırmak doğru olmaz,” dedi. “Ama farklı insanların problem çözme biçimleri farklı olabilir. Bunu cinsiyete bağlamadan gözlemlemek daha sağlıklı.”

Kemal Bey de başını salladı.

Kendisi ölçümler, hesaplamalar ve teknik çözüm yolları konusunda oldukça sistematikti. Bir ses kaynağının nerede olduğunu bulmak gerektiğinde mesafeleri hesaplıyor, yankıları karşılaştırıyor, olası nedenleri sıraya koyuyordu.
 
Üst